Molier: biografia francuskiego komediopisarza klasycyzmu

2

Molière, właściwie Jean-Baptiste Poquelin, to jeden z najwybitniejszych dramaturgów i komediopisarzy w historii literatury światowej, którego wpływ na kulturę francuską jest tak znaczący, że język jest określany mianem „języka Moliera”. Urodzony w Paryżu 15 stycznia 1622 roku, na początku 2026 roku będzie obchodził swoje 404. urodziny. Jego życie obfitowało w burzliwe wydarzenia zawodowe i osobiste, w tym kluczowe partnerstwo z aktorką Madeleine Béjart, z którą założył teatr Illustre Théâtre w 1643 roku.

Jako postać o niebywałym talencie scenicznym i pisarskim, Molière zrewolucjonizował francuską komedię, tworząc dzieła, które do dziś bawią i skłaniają do refleksji. Jego sztuki, pełne błyskotliwego humoru i dogłębnej obserwacji ludzkiej natury, stały się fundamentem klasyki francuskiego teatru, a jego nazwisko jest synonimem mistrzostwa w gatunku komedii. Biografia tego wybitnego artysty to opowieść o pasji, determinacji, ale także o licznych wyzwaniach i kontrowersjach, które towarzyszyły jego burzliwej karierze.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na styczeń 2026 roku Molière miałby 404 lata.
• Żona/Mąż: Armande Béjart.
• Dzieci: Trójka dzieci z Armande Béjart, dwoje zmarło w niemowlęctwie.
• Zawód: Dramaturg, komediopisarz, aktor, reżyser teatralny.
• Główne osiągnięcie: Uznawany za jednego z najwybitniejszych pisarzy w historii literatury światowej; twórca francuskiej komedii klasycznej; współtwórca gatunku comédie-ballet.

Kim był Molière? Podstawowe informacje biograficzne

Jean-Baptiste Poquelin, znany światu jako Molière, przyszedł na świat w Paryżu 15 stycznia 1622 roku, w zamożnej rodzinie mieszczańskiej. Jego ojciec, królewski tapicer, zapewnił mu solidne podstawy edukacyjne, które zaowocowały studiami w prestiżowym jezuickim Collège de Clermont, dzisiejszym Lycée Louis-le-Grand. Tam młody Jean-Baptiste zetknął się po raz pierwszy ze sceną, która miała stać się jego przeznaczeniem. Choć studiował również prawo w Orleanie około 1642 roku, nie ma dokumentów potwierdzających, że uzyskał formalne kwalifikacje do wykonywania tego zawodu. Już w połowie lat czterdziestych XVII wieku, około 1645 roku, przyjął nazwisko sceniczne „Molière”, prawdopodobnie w celu ochrony reputacji ojca, gdyż zawód aktora był wówczas społecznie piętnowany.

Wpływ Molière’a na kulturę francuską jest nie do przecenienia. Jego geniusz literacki sprawił, że język francuski jest powszechnie określany mianem „języka Moliera” (la langue de Molière). Uznawany za jednego z najwybitniejszych pisarzy w historii literatury światowej, jego sztuki do dziś są najczęściej wystawiane w Comédie-Française spośród dzieł wszystkich innych dramaturgów, co świadczy o ich ponadczasowej wartości i uniwersalizmie.

Rodzina i życie prywatne Molière’a

Życie osobiste Molière’a było równie barwne i skomplikowane, jak jego dzieła. Matkę, pochodzącą z bogatej burżuazji, stracił w wieku zaledwie dziesięciu lat, w 1632 roku. Relacje z ojcem, królewskim tapicerem, nie wydawały się być szczególnie bliskie, mimo początkowego podążania przez Jeana-Baptiste ścieżką kariery urzędniczej. Już jako noworodek zyskał rodzinny przydomek „Le Nez” (Nos), pochodzący od okrzyku pokojówki zwracającej uwagę na jego pokaźny nos. W 1662 roku, 20 lutego, poślubił Armande Béjart. Choć oficjalnie uchodził za jej siostrę, krążyły plotki, że mogła być ona nieślubną córką jego wieloletniej partnerki, Madeleine Béjart, i księcia Modeny. To małżeństwo stało się pożywką dla wrogów Molière’a, którzy oskarżali go o kazirodztwo.

Molière miał troje dzieci z Armande Béjart, jednak dwoje z nich zmarło w niemowlęctwie:

• Syn Louis (żył tylko w 1664 r., jego ojcem chrzestnym był sam król Ludwik XIV)
• Syn Pierre (żył tylko w 1672 r.)

Przez wiele lat jego życiową i zawodową partnerką była aktorka Madeleine Béjart, z którą w 1643 roku założył teatr Illustre Théâtre. Madeleine odegrała kluczową rolę w jego życiu, towarzysząc mu w trudnych latach wędrówek po prowincji po bankructwie ich pierwszego wspólnego przedsięwzięcia.

Kariera teatralna Molière’a

Droga Molière’a do sławy nie była usłana różami. W czerwcu 1643 roku, mając zaledwie 21 lat, porzucił plany kariery urzędniczej i z kapitałem 630 liwrów założył własny teatr – Illustre Théâtre. Niestety, przedsięwzięcie to zakończyło się bankructwem w 1645 roku, z długiem wynoszącym 2000 liwrów, co nawet doprowadziło Molière’a do 24-godzinnego pobytu w więzieniu za długi. Po wyjściu na wolność, przez około 12 lat, od 1645 do 1658 roku, Molière wraz ze swoją trupą podróżował po francuskich prowincjach, szlifując swój talent aktorski i komediowy. W tym czasie łączył elementy włoskiej Commedia dell’arte z bardziej wyrafinowaną francuską komedią, co stanowiło fundament jego późniejszych sukcesów.

Przełom nastąpił 24 października 1658 roku, kiedy to jego zespół wystąpił przed samym królem Ludwikiem XIV w Luwrze. Zaprezentowano tragedię Corneille’a „Nikomed” oraz własną farsę „Zakochany lekarz”. Choć tragedia nie wywołała zachwytu, farsa okazała się strzałem w dziesiątkę, zjednując królowi sympatię dla twórczości Molière’a i skutkując przyznaniem trupie tytułu „Troupe de Monsieur”. Dzięki protekcji Filipa I, księcia Orleanu, Molière stał się oficjalnym autorem rozrywek dworskich. Jego zespół zyskał później prestiżowy tytuł „Troupe du Roi” (Trupa Królewska) i otrzymywał stałą pensję, co zapewniło mu stabilność finansową i artystyczną. Po powrocie do Paryża w 1658 roku, jego sytuacja finansowa uległa znacznej poprawie, między innymi dzięki sukcesom komercyjnym sztuk takich jak „Pocieszne wykwintnisie”.

W 1641 roku, jeszcze przed rozpoczęciem kariery teatralnej, Molière przejął od ojca dochodowe stanowisko „valet de chambre ordinaire et tapissier du Roi”. Praca ta wymagała jedynie trzech miesięcy aktywności w roku, ale przynosiła 300 liwrów rocznej pensji oraz liczne lukratywne kontrakty, co stanowiło ważny element jego majątku i finansów.

Najważniejsze osiągnięcia i innowacje Molière’a

Molière otrzymał najwyższe możliwe wyróżnienie w postaci bezpośredniego patronatu króla Ludwika XIV. Monarcha nie tylko finansował jego działalność artystyczną, ale także aktywnie bronił go podczas ataków ze strony konserwatywnych środowisk religijnych, co podkreślało rangę i znaczenie jego twórczości. Król stał się nawet ojcem chrzestnym jego pierwszego syna, Louisa, co było dowodem bliskiej relacji i uznania. Molière jest również przypisywany jako twórca gatunku comédie-ballet, który powstał we współpracy z kompozytorem Jean-Baptiste Lullym. Pierwszym dziełem tego typu była sztuka „Nieznośni” (Les Fâcheux) z 1661 roku, łącząca akcję dramatyczną z elementami muzyki i tańca, co stanowiło innowację na ówczesnej scenie teatralnej.

Jego wpływ na rozwój teatru francuskiego, a także na kształtowanie się języka francuskiego, czyni go postacią o wybitnym znaczeniu w historii kultury europejskiej. Jego sztuki, takie jak „Skąpiec” czy „Chory z urojenia”, są dowodem jego mistrzostwa w kreowaniu postaci i sytuacji komicznych, a jego kreacja Harpagona, tytułowego bohatera „Skąpca”, pozostaje jednym z najbardziej ikonicznych portretów skąpstwa w literaturze. Wpływ komedii greckiej, w szczególności Arystofanesa i Plauta, jest widoczny w jego twórczości, podobnie jak inspiracje płynące z włoskiej Commedia dell’arte. Jego komedie często miały charakter salonowy, ale poruszały głębokie problemy społeczne i moralne, wyśmiewając dewotów i obłudę. Molière przepoił swą twórczość celną obserwacją ludzkiej psychiki, co sprawia, że jego sztuki są aktualne do dziś.

Chronologia życia i kariery Molière’a

Życie i kariera Molière’a to fascynująca podróż przez burzliwy okres francuskiego baroku, naznaczony zarówno triumfami, jak i trudnościami. Poniższa oś czasu przedstawia kluczowe momenty z życia tego wybitnego artysty:

• 15 stycznia 1622 r.: Chrzest Jean-Baptiste Poquelina w Paryżu.
• 1632 r.: Śmierć matki Molière’a.
• 1641 r.: Przejęcie stanowiska królewskiego tapicera.
• Około 1642 r.: Studia prawnicze w Orleanie.
• Czerwiec 1643 r.: Założenie teatru Illustre Théâtre.
• Około 1645 r.: Przyjęcie pseudonimu artystycznego „Molière”.
• 1645 r.: Bankructwo Illustre Théâtre i pobyt w więzieniu.
• 1645–1658 r.: Lata na prowincji – podróże i doskonalenie warsztatu aktorskiego i komediowego.
• 24 października 1658 r.: Przełomowy występ przed Ludwikiem XIV w Luwrze.
• 1659 r.: Wystawienie „Kobiety w subtelnościach”, jednej z jego wczesnych komedii.
• 1661 r.: Premiera „Nieznośnych” (Les Fâcheux), pierwszego dzieła gatunku comédie-ballet.
• 1662 r.: Premiera „Szkoły żon” i wybuch „wojny komicznej”.
• 20 lutego 1662 r.: Ślub z Armande Béjart.
• 1664 r.: Premiera „Tartuffe” i nałożenie na sztukę zakazu wystawiania.
• 1664 r.: Narodziny syna Louisa, ojcem chrzestnym król Ludwik XIV.
• 1672 r.: Narodziny syna Pierre’a.
• 17 lutego 1673 r.: Śmierć Molière’a po występie w „Chorym z urojenia”.
• Styczeń 2026 r.: 404. rocznica narodzin Molière’a.

Zdrowie i okoliczności śmierci Molière’a

Przez wiele lat Molière cierpiał na gruźlicę płuc, chorobę, która nasilała się pod wpływem ogromnego tempa pracy, które narzucał sam sobie, pełniąc jednocześnie funkcje dyrektora teatru, aktora i autora sztuk. Jego dramatyczna śmierć miała miejsce 17 lutego 1673 roku, kilka godzin po tym, jak wystąpił w swojej ostatniej sztuce, „Chory z urojenia”. Podczas grania roli Argana, hipochondryka, Molière doznał ataku kaszlu i krwotoku. Mimo pogarszającego się stanu zdrowia, dokończył spektakl. Po powrocie do domu jego stan gwałtownie się pogorszył i zmarł bez sakramentów, co stanowiło dramatyczny finał jego życia scenicznego.

Ze względu na status aktora i brak spowiedzi przed śmiercią, arcybiskup Paryża początkowo odmówił mu pochówku na cmentarzu. Dopiero interwencja króla pozwoliła na cichy pogrzeb po zachodzie słońca w niepoświęconej części cmentarza św. Józefa, co podkreślało trudną pozycję artystów w tamtych czasach i kontrowersje, jakie budziła jego twórczość.

Kontrowersje i skandale związane z Molière’em

Twórczość Molière’a często budziła kontrowersje i skandale, wywołując silne reakcje społeczne i religijne. Jego sztuka „Świętoszek” (Tartuffe) z 1664 roku, która piętnowała religijną hipokryzję, spotkała się z furią Kościoła katolickiego i stowarzyszenia Compagnie de Saint Sacrement. Pod naciskiem środowisk religijnych król musiał nałożyć na sztukę oficjalny zakaz wystawiania, który trwał przez kilka lat.

Premiera „Szkoły żon” w 1662 roku wywołała tzw. „wojnę komiczną”. Krytycy zarzucali mu nie tylko błędy artystyczne, ale i niemoralność dzieła, na co Molière odpowiedział błyskotliwą jednoaktówką „Krytyka Szkoły żon”. Znaczącym konfliktem był również ten z Armandem, księciem Conti, który niegdyś wspierał Moliera. Po zarażeniu się syfilisem od kurtyzany, książę stał się religijnym fanatykiem i dołączył do grona wrogów dramaturga, atakując go za rzekomą bezbożność w dziełach takich jak „Don Juan”. Te liczne kontrowersje świadczą o odwadze Molière’a w poruszaniu trudnych tematów i jego nieustępliwości w obronie wolności artystycznej.

Ciekawostki z życia Molière’a

Pomimo swojego wielkiego talentu, Molière nie wstydził się uczyć od innych i doskonalić swój warsztat. Pobierał lekcje technik Commedia dell’arte u słynnego włoskiego aktora Tiberio Fiorillo, znanego jako Scaramouche. Molière odkrył również talent Jeana Racine’a i zachęcał go do pisania, jednak ich drogi artystyczne się rozeszły, gdy Racine stał się kochankiem aktorki z trupy Moliera, Mademoiselle Du Parc. Jego sztuki, odzwierciedlające jego głębokie zrozumienie ludzkiej natury, były świadectwem jego geniuszu. Choć nie ukończył studiów prawniczych, jego inteligencja i błyskotliwość pozwoliły mu odnieść sukces w zupełnie innej dziedzinie. Nazwano go „francuskim komediopisarzem”, a jego dziedzictwo, jako mistrza komedii i jednego z filarów klasyki francuskiego teatru, jest niepodważalne.

Jean-Baptiste Poquelin, znany jako Molière, pozostaje niezapomnianym geniuszem francuskiego teatru, którego komedie nieustannie bawią i skłaniają do refleksji, dowodząc ponadczasowości jego sztuki. Jego burzliwe życie, naznaczone zarówno triumfami, jak i kontrowersjami, stanowi fascynujący portret artysty, który odważył się kwestionować społeczne konwenanse i wyśmiewać ludzkie wady.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Moli%C3%A8re