Donatello: Mistrz renesansu i rzeźby w Bargello

2

Donatello, którego pełne imię brzmiało Donato di Niccolò di Betto Bardi, urodził się około 1386 roku w Republice Florencji. Uznawany za jednego z najwybitniejszych rzeźbiarzy włoskiego renesansu, stanowił kluczową postać w kształtowaniu stylu wczesnorenesansowego, czerpiąc mocno z dorobku rzeźby klasycznej. Jego artystyczna ścieżka, naznaczona bliską współpracą z Filippo Brunelleschim oraz wsparciem potężnej rodziny Medyceuszy, wywarła niezatarty wpływ na rozwój sztuki rzeźbiarskiej w całej Italii. Mimo że szczegóły jego życia prywatnego nie są w pełni udokumentowane, jego kariera jest bogatym świadectwem innowacji i mistrzostwa. Na [miesiąc rok] Donatello ma 638 lat.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na [miesiąc rok] ma 638 lat.
• Żona/Mąż: Brak informacji.
• Dzieci: Brak informacji.
• Zawód: Rzeźbiarz.
• Główne osiągnięcie: Uznawany za jednego z najwybitniejszych rzeźbiarzy włoskiego renesansu, prekursor stylu wczesnorenesansowego.

Podstawowe informacje o Donatellu

Donato di Niccolò di Betto Bardi, znany światu jako Donatello, urodził się we Florencji około 1386 roku. Jego narodziny przypadają na okres dynamicznego rozwoju artystycznego, który później nazwano wczesnym renesansem. Jako pionier tego stylu, Donatello studiował i adaptował wzorce klasyczne, tworząc dzieła o niezwykłej sile wyrazu i realizmie. Jego wszechstronność objawiała się w mistrzowskim posługiwaniu się różnorodnymi materiałami, od kamienia i brązu, po drewno, glinę, stiuk i wosk. Te liczne umiejętności pozwoliły mu na kreowanie dzieł o różnorodnej skali i charakterze.

Życie prywatne i rodzinne Donatella

Donatello był synem Niccolò di Betto Bardiego, który trudnił się „rozciąganiem wełny” (*tiratore di lana*) i należał do wpływowego cechu tkaczy *Arte della Lana*. W przeciwieństwie do swojego ojca, którego opisywano jako osobę o porywczym temperamencie – jak świadczy zapis o śmiertelnym ciosie zadanym w bójce w 1380 roku – sam Donatello był znany z łagodnego usposobienia i powszechnego lubienia. Mimo tego, że jego zeznanie podatkowe z 1427 roku wykazywało niższe dochody niż u jego konkurentów, artysta zmarł w skromnych warunkach, co może sugerować jego brak zmysłu do interesów. Niestety, brak jest szczegółowych informacji na temat jego życia osobistego, w tym małżeństwa czy dzieci.

Kariera zawodowa i warsztat

Początki kariery Donatella obfitowały w wydarzenia. Już w styczniu 1401 roku, jako piętnastolatek, został oskarżony o uderzenie Niemca kijem w Pistoii. Lata 1404–1407 spędził na nauce w prestiżowym studiu Lorenza Ghibertiego, gdzie asystował przy tworzeniu słynnych brązowych drzwi do Baptysterium we Florencji. W tym okresie nawiązał bliską przyjaźń z architektem Filippo Brunelleschim, z którym dzielił pasję do badań archeologicznych i mierzenia antycznych ruin w Rzymie. Donatello miał skłonność do przyjmowania wielu zleceń jednocześnie, co często skutkowało znacznymi opóźnieniami w realizacji projektów. Jego warsztat, choć nie zawsze terminowy, był miejscem, gdzie rodziły się arcydzieła. Historycy sztuki podkreślają jego niezwykłą szybkość i pewność w pracy z kamieniem oraz modelowaniu w glinie i wosku, choć zdarzały się też wady w jego brązowych odlewach, jak w przypadku słynnego brązowego *Dawaida*.

Najważniejsze dzieła i styl

Przełomowy brązowy „Dawid”

Jednym z najbardziej przełomowych dzieł Donatella jest jego brązowy *Dawid*, stworzony na zlecenie rodziny Medyceuszy. Dzieło to, będące pierwszym wolnostojącym aktem męskim od czasów antyku, wyróżniało się zmysłowym erotyzmem i stanowiło kamień milowy w historii rzeźby renesansowej, łącząc klasyczną formę z nowatorską ekspresją.

Innowacja „stiacciato”

Donatello zasłynął również z opracowania nowatorskiego typu bardzo płytkiego płaskorzeźby, nazwanego *stiacciato*. Ta technika pozwalała na uzyskanie iluzji głębi i perspektywy przy minimalnym wypukleniu powierzchni, co stanowiło znaczące osiągnięcie w dziedzinie reliefu i przyczyniło się do niezwykłej subtelności i realizmu jego dzieł.

Posąg „Zuccone”

Wykonany dla dzwonnicy Giotta, posąg prawdopodobnie przedstawiający proroka Habakuka, zyskał przydomek „Zuccone” (Dyniogłowy/Łysy) ze względu na charakterystyczną fizjonomię. Jest to przykład późniejszej twórczości Donatella, która często charakteryzowała się surowszym, bardziej ekspresyjnym wyrazem.

Święty Jerzy dla Orsanmichele

Wykonana około 1415–1417 roku rzeźba Świętego Jerzego dla kościoła Orsanmichele była wychwalana za wyraz twarzy sugerujący czujność i gotowość (*prontezza*). Dzieło to ukazuje mistrzostwo Donatella w oddawaniu emocji i charakteru postaci.

Krucyfiks z Santa Croce

Drewniany krucyfiks z Santa Croce, wykonany przed 1410 rokiem, jest wczesnym dziełem artysty. Według anegdoty, Filippo Brunelleschi skrytykował to dzieło, twierdząc, że Jezus wygląda na nim jak „wieśniak”, co podkreśla ewolucję artystycznego gustu i dążenie do coraz bardziej realistycznego przedstawienia.

Posąg św. Marka i sprytny fortel

Gdy cech tkaczy lnu odrzucił gotowy posąg św. Marka, Donatello wykazał się sprytem. Schował rzeźbę w niszy na dwa tygodnie, a po jej odsłonięciu zleceniodawcy byli zachwyceni, co pokazuje nie tylko artystyczny kunszt, ale także umiejętność radzenia sobie z krytyką i oczekiwaniami.

Patronat, dziedzictwo i współpraca

Patronat Medyceuszy

Przez większość swojej kariery Donatello cieszył się stałym wsparciem i mecenatem rodziny Medyceuszy. Ten prestiżowy patronat zapewniał mu dostęp do znaczących zleceń i stabilność zawodową, pozwalając na realizację ambitnych projektów artystycznych.

Wpływ na rzeźbę katedralną

Donatello odegrał kluczową rolę w dekoracji katedry florenckiej, tworząc między innymi kolosalną postać św. Jana Ewangelisty (1409–1411). Jego prace dla katedry we Florencji wpłynęły na rozwój rzeźby monumentalnej w tym okresie.

Rysunki i projekty

Choć Vasari twierdził, że posiadał w swojej kolekcji zachwycające rysunki Donatella, do dziś przetrwało bardzo niewiele prac na papierze, które można mu z pewnością przypisać. Brak obszernych zbiorów rysunków utrudnia pełne zrozumienie jego procesu twórczego.

Współpraca z Michelozzem

Od około 1423 roku Donatello często współpracował z Michelozzem, który posiadał duże doświadczenie w pracy z brązem. Ta współpraca była nieoceniona przy realizacji skomplikowanych zleceń, zwłaszcza tych wymagających precyzyjnych technik odlewniczych.

Ciekawostki z życia i twórczości

Projekty monumentalne

Donatello wraz z Brunelleschim zaproponowali stworzenie gigantycznego posągu proroka Jozuego z rdzeniem z cegły, pokrytym warstwą gliny i pomalowanym na biało. Ten ambitny projekt, choć ostatecznie nie zrealizowany w tej formie, świadczy o ich innowacyjnym podejściu do rzeźby monumentalnej.

Ewolucja stylu

Twórczość Donatella przeszła znaczącą ewolucję; od klasycznej monumentalności, przez energię mniejszych form, aż po późne prace, które bywały surowe, a nawet brutalne w swoim wyrazie. Ta przemiana stylistyczna odzwierciedla jego artystyczny rozwój i poszukiwanie coraz bardziej wyrazistych środków wyrazu.

Donatello zasłynął również z tworzenia dzieł o silnym ładunku emocjonalnym i psychologicznym, wyznaczając nowe standardy dla rzeźby renesansowej. Jego prace, takie jak pomnik konny Kondotiera weneckiego Erasma da Narni (Gattamelata) w Padwie, stanowią pierwsze pomniki konne od czasów antyku. Te monumentalne dzieła pokazują jego mistrzostwo i odtworzenie tradycji antycznych.

Warto wspomnieć o jego pracach dla kościoła Orsanmichele, gdzie wykonał rzeźby dla fasady, oraz o jego udziale w tworzeniu rzeźb dla katedry florenckiej, w tym postaci św. Jana Ewangelisty. Jego wpływ na rzeźbę wczesnego renesansu jest nie do przecenienia. Rzeźbiarze tacy jak Luca della Robbia, Desiderio da Settignano czy Verrocchio, uczeń Donatella, kontynuowali jego tradycję.

Donatello stworzył również posągi Dawida, w tym słynny brązowy posąg, który stanowił przełom w przedstawianiu aktu męskiego. Jego prace w kościele Santa Croce, jak krucyfiks, ukazują jego różnorodność stylistyczną. W kontekście sztuki antycznej, jego studia nad rzeźbą antyczną miały kluczowe znaczenie dla rozwoju renesansowego stylu w rzeźbie.

Artysta pracował nad dziełami dla Palazzo, a jego posąg św. Marka jest dowodem na jego mistrzostwo w oddawaniu realizmu. W kontekście rzeźby renesansowej, jego wczesne prace pokazują jego stopniowy rozwój artystyczny. Jego mistrzostwo w pracy z brązem, kamieniem i innymi materiałami, a także jego innowacyjne podejście do formy i ekspresji, ugruntowały jego pozycję jako jednego z najwybitniejszych artystów w historii.

Donatello stworzył również nagrobek antypapieski Jana XXIII (1453), który jest ważnym przykładem jego umiejętności w tworzeniu monumentalnych dzieł. Jego dzieła w Museo del Bargello są obowiązkowym punktem dla miłośników sztuki. Jego styl, który ewoluował od klasycznej monumentalności do bardziej ekspresyjnych form, jest niepodważalny.

Donatello zmarł w 1466 roku, pozostawiając po sobie bogate dziedzictwo artystyczne, które do dziś inspiruje i zachwyca.

Chronologia życia i twórczości Donatella

Ważne daty w życiu i karierze

• Około 1386 roku: Narodziny w Republice Florencji.
• Przed 1410 rokiem: Wykonanie Krucyfiksu z Santa Croce.
• 1404–1407 roku: Terminowanie u Lorenza Ghibertiego.
• 1409–1411 roku: Stworzenie postaci św. Jana Ewangelisty dla katedry florenckiej.
• Około 1415–1417 roku: Wykonanie posągu Świętego Jerzego dla Orsanmichele.
• 1423 rok: Rozpoczęcie częstej współpracy z Michelozzem.
• Około 1430–1433 roku: Stworzenie brązowego „Dawida” dla rodziny Medyceuszy.
• 1427 rok: Deklaracja podatkowa (catasto) ustalająca datę urodzenia.
• 1447–1460 roku: Okres tworzenia późnych prac.
• 1453 rok: Stworzenie nagrobka antypapieski Jana XXIII.
• 1466 rok: Data śmierci artysty.

Najważniejsze dzieła

Warto wiedzieć: Donatello miał tendencję do przyjmowania większej liczby zleceń, niż był w stanie zrealizować, co prowadziło do wieloletnich opóźnień lub całkowitego porzucania projektów.

Styl i techniki

Donatello jest uznawany za jednego z najważniejszych rzeźbiarzy włoskiego renesansu. Studiując rzeźbę klasyczną, opracował styl wczesnorenesansowy, który rozprzestrzenił się na inne regiony Włoch. Jego twórczość przeszła przez fazy od klasycznej monumentalności, przez energię i urok mniejszych form, aż po późne prace, które bywały surowe, a nawet brutalne w swoim wyrazie. Artysta wykazał się niezwykłą biegłością w pracy z wieloma surowcami, takimi jak kamień, brąz, drewno, glina, stiuk oraz wosk. Opracował nowatorski typ bardzo płytkiego płaskorzeźby zwany *stiacciato*, który pozwalał na uzyskanie efektu głębi i perspektywy przy minimalnym wypukleniu powierzchni.

Współpraca i wpływ

Donatello zaprzyjaźnił się z architektem Filippo Brunelleschim, z którym udał się do Rzymu, aby prowadzić pionierskie badania archeologiczne i mierzyć antyczne ruiny. Od około 1423 roku często współpracował z Michelozzem, który posiadał duże doświadczenie w pracy z brązem, co pomogło artyście w realizacji skomplikowanych zleceń. Jego wpływ na rzeźbę katedralną był znaczący, tworząc m.in. kolosalną postać św. Jana Ewangelisty (1409–1411). Warto wspomnieć o jego udziale w tworzeniu tzw. Białego Kolosa – gigantycznego posągu proroka Jozuego z rdzeniem z cegły pokrytym warstwą gliny i pomalowanym na biało, zaprojektowanego wraz z Brunelleschim.

Warto wiedzieć: Mimo szczytu kariery, zeznanie podatkowe Donatella z 1427 roku wykazywało znacznie niższe dochody niż u Lorenza Ghibertiego; zmarł w skromnych warunkach.

Podsumowując, Donatello był mistrzem rzeźby renesansowej, którego innowacyjne techniki i wszechstronność w pracy z materiałami stanowią inspirację, a jego prace do dziś zachwycają realizmem i głębią emocjonalną, cementując jego miejsce w panteonie największych artystów wszech czasów.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Donatello